Ramadan er mánuður föstunnar, en Kóraninn segir furðu lítið um hana. Allt sem þar stendur um föstuna er í fimm versum í annarri súrunni, Al-Baqara, versum 183 til 187. Þau segja hvenær er fastað, hver er undanþeginn og hvenær má borða. Og fyrst af öllu segja þau hvers vegna.
Eins og þeim sem á undan voru
Fastan er ekki ný. Hún var líka lögð á þá sem á undan komu.
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ
Þið sem trúið! Ykkur er boðið að fasta, eins og þeim var boðið sem voru á undan ykkur, svo að þið megið verða meðvituð um Guð.
Fyrsta versið byrjar ekki á reglum heldur á sögu: fastan er eldri en íslam. Gyðingar og kristnir þekkja hana líka, og Kóraninn setur föstu múslima í þá röð.
Svo kemur tilgangurinn, í tveimur orðum: laʿallakum tattaqūn. Orðið taqwā er erfitt að þýða. Það er oft þýtt sem guðsótti, en rótin merkir að verja sig eða gæta sín: að vera vakandi fyrir Guði í öllu sem maður gerir. Sá sem fastar er einn með sjálfum sér allan daginn. Enginn sér hvort hann fær sér vatnssopa. Það eina sem heldur aftur af honum er vitundin um að Guð sjái.
Fyrir mig
Öll önnur verk eru manninum sjálfum. Fastan er Guðs.
قَالَ اللَّهُ كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ لَهُ إِلاَّ الصِّيَامَ، فَإِنَّهُ لِي، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ
„Guð sagði: Öll verk mannsins eru hans, nema fastan. Hún er mín, og ég launa hana.“
Bæn sjá aðrir og ölmusu sjá aðrir. Föstuna veit enginn um nema sá sem fastar og Guð. Það gerir hana sérstaka.
Auðveldi, ekki erfiði
Guð vill ykkur auðveldi og vill ykkur ekki erfiði.
شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلۡيُسۡرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلۡعُسۡرَ وَلِتُكۡمِلُواْ ٱلۡعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمۡ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ
Ramadan er mánuðurinn sem Kóraninn var sendur niður í, leiðsögn fyrir mannkynið og skýr merki um leiðsögnina og það sem greinir rétt frá röngu. Sá ykkar sem er viðstaddur mánuðinn skal fasta hann, og sá sem er veikur eða á ferðalagi fastar jafnmarga aðra daga. Guð vill ykkur auðveldi og vill ykkur ekki erfiði, og að þið ljúkið tölunni og vegsamið Guð fyrir að hafa leitt ykkur, svo að þið megið verða þakklát.
Versið segir tvennt. Fyrst hvers vegna Ramadan: þetta er mánuðurinn sem Kóraninn kom í. Og svo, í annað sinn í tveimur versum, undanþágurnar: sá sem er veikur eða á ferðalagi fastar seinna. Í versinu á undan (2:184) er líka talað um þá sem geta fastað aðeins með miklum erfiðismunum. Þeir gefa fátækum að borða í staðinn, og fræðimenn telja þar með til dæmis aldraða og langveika.
Fastan er ekki keppni í að þola sem mest. Börn fasta ekki, og fræðimenn telja barnshafandi konur og konur með barn á brjósti líka undanþegnar ef fastan reynist þeim eða barninu erfið.
Ég er nálægur
Í miðjum reglunum um föstuna: ég er nálægur.
وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌۖ أُجِيبُ دَعۡوَةَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِۖ فَلۡيَسۡتَجِيبُواْ لِي وَلۡيُؤۡمِنُواْ بِي لَعَلَّهُمۡ يَرۡشُدُونَ
Og þegar þjónar mínir spyrja þig um mig, þá er ég nálægur. Ég svara ákalli þess sem biður þegar hann biður mig. Megi þeir því svara mér og trúa á mig, svo að þeir megi ganga rétta leið.
Milli versanna um daga, undanþágur og tölur stendur allt í einu vers sem fjallar ekki um föstu heldur um bæn. Og það er sagt á sérstakan hátt. Annars staðar í Al-Baqara, þegar fólk spyr spámanninn, kemur svarið með orðinu qul, „segðu“: Þeir spyrja þig um… Segðu… Hér ekki. Guð svarar sjálfur, án milliliðs: ég er nálægur.
Margir lesa það svo að fastan og bænin eigi saman. Sá sem fastar á að vera nær.
Hvíti þráðurinn
Fastan hefst þegar hvíti þráðurinn greinist frá þeim svarta.
أُحِلَّ لَكُمۡ لَيۡلَةَ ٱلصِّيَامِ ٱلرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَآئِكُمۡۚ هُنَّ لِبَاسٞ لَّكُمۡ وَأَنتُمۡ لِبَاسٞ لَّهُنَّۗ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمۡ كُنتُمۡ تَخۡتَانُونَ أَنفُسَكُمۡ فَتَابَ عَلَيۡكُمۡ وَعَفَا عَنكُمۡۖ فَٱلۡـَٰٔنَ بَٰشِرُوهُنَّ وَٱبۡتَغُواْ مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ مِنَ ٱلۡخَيۡطِ ٱلۡأَسۡوَدِ مِنَ ٱلۡفَجۡرِۖ ثُمَّ أَتِمُّواْ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيۡلِۚ وَلَا تُبَٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمۡ عَٰكِفُونَ فِي ٱلۡمَسَٰجِدِۗ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَقۡرَبُوهَاۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ
Ykkur er leyft að eiga samneyti við eiginkonur ykkar á nóttum föstunnar. Þær eru klæði ykkar og þið eruð klæði þeirra. Guð vissi að þið svikuð sjálf ykkur, og hann tók við iðrun ykkar og fyrirgaf ykkur. Eigið nú samneyti við þær og sækist eftir því sem Guð hefur ætlað ykkur. Og borðið og drekkið þar til hvíti þráðurinn greinist frá svarta þræðinum í dögun. Ljúkið síðan föstunni fram að nóttu. Og eigið ekki samneyti við þær meðan þið dveljið við bænahald í moskunum. Þetta eru mörk Guðs, farið ekki nærri þeim. Þannig skýrir Guð tákn sín fyrir fólkinu, svo að það megi verða meðvitað um Guð.
Fylgdarmaður spámannsins, ʿAdī ibn Ḥātim, tók versið bókstaflega. Hann setti hvítan þráð og svartan undir koddann sinn og horfði á þá alla nóttina, en sá aldrei mun. Morguninn eftir sagði hann spámanninum frá, og svarið var:
إِنَّمَا ذَلِكَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ
„Það er myrkur næturinnar og birta dagsins.“
Á Íslandi er þetta ekki fræðilegt. Hvenær greinist hvíti þráðurinn þegar sólin fer varla undir sjóndeildarhringinn á sumrin? Þess vegna er reiknað með sólinni eins og útskýrt er á forsíðunni. Í Ramadan 1448 er dögun í Reykjavík um klukkan 7:36 fyrsta daginn og 6:04 þann síðasta.
Meira en matur
Sá sem hættir að borða en ekki að ljúga hefur misst af tilganginum.
مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ فِي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ
„Sá sem lætur ekki af ósannindum og breytni eftir þeim, Guð hefur enga þörf fyrir að hann láti af mat sínum og drykk.“
Fastan er ekki aðeins tóm magans. Hún er að halda aftur af tungunni, reiðinni og augunum líka. Og hún endar í gleði:
لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ يَفْرَحُهُمَا إِذَا أَفْطَرَ فَرِحَ، وَإِذَا لَقِيَ رَبَّهُ فَرِحَ بِصَوْمِهِ
„Sá sem fastar á tvær gleðistundir: þegar hann rýfur föstuna gleðst hann, og þegar hann hittir Drottin sinn gleðst hann yfir föstu sinni.“
Sama orðið í upphafi og enda
Kaflinn um föstuna byrjar og endar á sama orðinu.
Fyrsta versið
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ
Þið sem trúið! Ykkur er boðið að fasta, eins og þeim var boðið sem voru á undan ykkur, svo að þið megið verða meðvituð um Guð.
Al-Baqara 2:183
Fimmta versið
أُحِلَّ لَكُمۡ لَيۡلَةَ ٱلصِّيَامِ ٱلرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَآئِكُمۡۚ هُنَّ لِبَاسٞ لَّكُمۡ وَأَنتُمۡ لِبَاسٞ لَّهُنَّۗ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمۡ كُنتُمۡ تَخۡتَانُونَ أَنفُسَكُمۡ فَتَابَ عَلَيۡكُمۡ وَعَفَا عَنكُمۡۖ فَٱلۡـَٰٔنَ بَٰشِرُوهُنَّ وَٱبۡتَغُواْ مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ مِنَ ٱلۡخَيۡطِ ٱلۡأَسۡوَدِ مِنَ ٱلۡفَجۡرِۖ ثُمَّ أَتِمُّواْ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيۡلِۚ وَلَا تُبَٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمۡ عَٰكِفُونَ فِي ٱلۡمَسَٰجِدِۗ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَقۡرَبُوهَاۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ
Ykkur er leyft að eiga samneyti við eiginkonur ykkar á nóttum föstunnar. Þær eru klæði ykkar og þið eruð klæði þeirra. Guð vissi að þið svikuð sjálf ykkur, og hann tók við iðrun ykkar og fyrirgaf ykkur. Eigið nú samneyti við þær og sækist eftir því sem Guð hefur ætlað ykkur. Og borðið og drekkið þar til hvíti þráðurinn greinist frá svarta þræðinum í dögun. Ljúkið síðan föstunni fram að nóttu. Og eigið ekki samneyti við þær meðan þið dveljið við bænahald í moskunum. Þetta eru mörk Guðs, farið ekki nærri þeim. Þannig skýrir Guð tákn sín fyrir fólkinu, svo að það megi verða meðvitað um Guð.
Al-Baqara 2:187
Fimm vers um föstuna, og þau byrja og enda á sama orðinu: tattaqūn, yattaqūn. Allt sem stendur á milli, dagarnir, undanþágurnar, bænin og þræðirnir tveir, snýst um það eitt. Fastan er ekki markmiðið. Hún er leiðin að því að vera vakandi fyrir Guði, líka þegar enginn sér til.