Fimm sinnum á dag snúa múslimar sér í átt að Kaaba í Mekka. Áttin heitir qibla. Sá sem leggur reglustiku á venjulegt heimskort frá Reykjavík til Mekka fær línu sem stefnir í suðaustur. En það er ekki rétta áttin. Frá Íslandi er Mekka nánast í austri.
„Hvar sem þið eruð“
Kóraninn segir að snúa sér að moskunni helgu, hvar sem maður er staddur.
قَدۡ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجۡهِكَ فِي ٱلسَّمَآءِۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبۡلَةٗ تَرۡضَىٰهَاۚ فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۚ وَحَيۡثُ مَا كُنتُمۡ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ شَطۡرَهُۥۗ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ لَيَعۡلَمُونَ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّهِمۡۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعۡمَلُونَ
Vér höfum séð þig snúa andliti þínu til himins, og vér munum vissulega snúa þér að bænaátt sem þér líkar. Snúðu því andliti þínu í átt að helgu moskunni. Og hvar sem þér eruð, snúið þá andlitum yðar í átt að henni. Þeir sem fengið hafa ritninguna vita vel að þetta er sannleikurinn frá Drottni þeirra. Og Guð er ekki ómeðvitaður um það sem þeir gera.
Fyrstu árin í Medína báðu múslimar í átt að Jerúsalem:
كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا
„Sendiboði Guðs ﷺ bað í átt að Jerúsalem í sextán eða sautján mánuði.“
Þegar versið kom breyttist áttin. Fréttin barst fólki í Qubāʾ, rétt utan við Medína, meðan það var í miðri morgunbæninni, og það sneri sér við þar sem það stóð (Sahih al-Bukhari 403). Meira um þessi vers er í greininni Miðjan í miðjunni.
106 gráður
Frá Reykjavík er Mekka í stefnu 106°, aðeins 16° sunnan við austur.
Jörðin er kúla, og stysta leiðin milli tveggja staða á kúlu er hluti af stórbaug, hring sem liggur kringum hana miðja. Á flötu korti lítur sú leið út fyrir að vera bogin. Stysta leiðin frá Reykjavík til Mekka, um 6.500 km, liggur fyrst yfir Færeyjar og Norðursjó, síðan yfir Danmörku, Pólland, Rúmeníu og Tyrkland, og niður yfir Sínaí. Hún hefst í stefnu 106°, aðeins 16° sunnan við austur.
Bein lína á venjulegu korti stefnir hins vegar í 135°, í suðaustur. Sá sem fer eftir kortinu snýr sér því næstum 30° of langt til suðurs. Og því austar á landinu sem maður er, því sunnar snýr áttin: 111° á Akureyri og 114° á Egilsstöðum.
Hversu nákvæmt?
„Austrið og vestrið eru Guðs.“
وَلِلَّهِ ٱلۡمَشۡرِقُ وَٱلۡمَغۡرِبُۚ فَأَيۡنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجۡهُ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ
Austrið og vestrið eru Guðs. Hvert sem þið snúið ykkur, þar er ásjóna Guðs. Guð er víðfeðmur og alvitur.
Fræðimenn eru sammála um að sá sem er fjarri Mekka geri sitt besta til að finna áttina, og að bæn hans gildi ef hann gerði það. Skólana greinir á um hversu nákvæmt það þurfi að vera: flestir telja að almenna áttin dugi þegar Kaaba sést ekki, en Shafiʿi-skólinn vill að maður miði eins nákvæmlega á hana sjálfa og hann getur. Enginn krefst gráðuboga, en munurinn á 106° og 135° er meiri en svo að hann skipti engu.
Á Íslandi í dag
Flest bænaforrit og vefsíður reikna stórbauginn, og í moskunum er áttin þegar ákveðin. Eitt þarf þó að hafa í huga á Íslandi: segulnorður er ekki hánorður. Áttaviti bendir hér nokkrum gráðum vestar en hánorður, svo hefðbundinn áttaviti þarf leiðréttingu. Símar gera það yfirleitt sjálfir, en gott er að bera saman við kennileiti, til dæmis sólarupprásina, sem er í suðaustri á veturna og í norðaustri á sumrin.